Jan Grue

Jan Grue (1981) werd geboren en groeide op in Oslo, waar hij in 2011 een doctoraat in de taalkunde behaalde. In 2012 werd hij postdoctoraal onderzoeker aan de afdeling Sociologie van de Universiteit van Oslo en in 2016 professor kwalitatieve methoden. Hij is de auteur van wetenschappelijke werken, novellen, romans en kinderboeken.

Bij Jan Grue werd op driejarige leeftijd vastgesteld dat hij leed aan aangeboren en ongeneeslijke spinale musculaire atrofie. In het autobiografische Jeg lever et liv som ligner deres (2018) (Nederlandse vertaling: Ik leef eenzelfde leven als het jouwe (2021) gaat hij dieper in op wat zijn ziekte voor hem betekend heeft en betekent:

Dit boek gaat over mens-worden (vertaling Wouter De Jong)

Formeel doet het wat denken aan een dagboek: een opeenvolging van vrij korte teksten waarin hij gebeurtenissen (zijn reizen, zijn gezinsleven…) uit zijn leven behandelt. In tegenstelling tot een “traditionele” biografie is het chronologische element niet echt sterk aanwezig. Wel maakt hij uitgebreid gebruik van een massa door zijn ouders bewaarde documenten:

Schrift is op een andere manier stabiel dan geheugen. Een spreekwoord uit een van de oudste schriftculturen luidt: de zwakste inkt overwint de sterkste herinnering (vertaling Wouter De Jong)

Doorzettingsvermogen en nauwkeurige planning zijn van doorslaggevend belang. De psychische impact van het “stigma” (een woord dat hij een aantal keren gebruikt) is enorm:

Het normale kind is het kind dat niet afwijkt. En er zijn duizenden manieren om van het normale af te wijken. We merken het niet op totdat we erop gewezen worden, maar dan slaat de schaamte toe. De schaamte over het niet zijn zoals de anderen. De schaamte over het opvallen, de schaamte over het tot last zijn. (vertaling Wouter De Jong)

Grue wordt gedwongen te ervaren

hoe vreemd het was om als vracht te worden behandeld, als een logistiek probleem, als een storend element. (vertaling Wouter De Jong)

Hij beschrijft ook hoe de manier waarop hij tegen zijn leven aankijkt, geëvolueerd is en heeft een nooit verdwijnende droom over

Een wereld waar gewoon plaats is voor rolstoelen, voor ons, degenen die ze gebruiken. Een wereld waarin we niemands probleem zijn (…) Een wereld waarin ik beweeg zonder me aan randen te stoten, zonder steeds gestopt te worden door hindernissen (…) In Californië ben ik het dichtst bij zo’n andere wereld gekomen, met zijn brede straten, zijn flauwe hellingen, zijn zonovergoten landschap. (vertaling Wouter De Jong)

maar hij beseft wel dat hij op een bizarre manier nog tot de geprivilegieerden behoort:

Maar in die zon, in San Francisco en Berkeley, zitten de daklozen in vervallen rolstoelen, met open wonden aan hun voeten, de goed toegankelijke galerijen en restaurants en universiteitsgebouwen zijn niet voor hen, ze zijn alleen voor mij  (vertaling Wouter De Jong)

ook al blijven de zich steeds herhalende confrontaties met de bureaucratie en het “hjelpeapparat” bronnen van irritatie:

er wordt om dezelfde informatie gevraagd, steeds opnieuw, jaar na jaar. Doktersverklaringen moeten nogmaals en nogmaals worden opgevraagd, behoeften moeten worden gedocumenteerd, situaties moeten beschreven worden. (vertaling Wouter De Jong)

De eigenlijke tekst wordt voortdurend aangevuld met “klinische” citaten uit Grues dossier en ondersteund door citaten van en verwijzingen naar auteurs (Borges, O’Brien, Didion…), filosofen (Foucault…) en films (Die Himmel über Berlin…)

Grue vertelt aangrijpend en intelligent over zijn leven als andersvalide. In een reeks gedetailleerde, kritische en beschouwende teksten neemt hij ons mee van zijn jonge jaren naar zijn studies en zijn huidige leven als echtgenoot en vader. Een voortreffelijk literair werk dat ons de wereld op nieuwe manieren doet zien. (Marius Wulfsberg, Dagbladet, 08.12.2018)

een analytische terugblik die vooral indruk maakt wanneer de schrijver koude, klinische begrippen confronteert met een weemoedig levensgevoel ( Ingunn, Økland, Aftenposten, 10.03.2019)

Jeg lever et liv som ligner deres maakt indruk op de lezer door de nauwkeurig gekozen woorden die uitdrukken wat het betekent om andersvalide en gewoonweg ook mens te zijn. Grue toont ons de wereld van uit een niet-conventioneel standpunt. Daarom is het boek verplichte literatuur voor studenten medicijnen en ander personeel uit de gezondheidszorg, maar ook ontroerende en verhelderende lectuur voor anderen, want het laat ons beseffen hoe het voelt om andersvalide te zijn (Lise Vandborg, litteratursiden.dk, 15.12.2022)

De beschrijvingen, van allerlei praktische problemen zoals toegankelijkheidsobstakels, bijvoorbeeld in Rusland, tot verschillende vooroordelen die hij tegenkomt, tonen iemand die een indrukwekkende wilskracht bezit. De directe en indirecte literaire en filosofische verwijzingen, getuigen van een aanzienlijk intellectueel kapitaal en een zeldzame taalvaardigheid  (Jostein Gripsrud, sosiologen.no, 18.12.2018)

Voor Jeg lever et liv som ligner deres kreeg Jan Grue de Kritikerpris 2018 in de categorie non-fictie. De jury vond dat hij

bedachtzaam en subtiel schrijft, en dat wat hij denkt verstandig overkomt en ons allemaal aangaat

In dat verband zei Gyldendals hoofdredacteur Kari Marstein dat Jeg lever et liv som ligner deres

grensoverschrijdend is en andere literaire landschappen verkent. [Grue] heeft iets totaal nieuws gecreëerd binnen de Noorse literatuur.

Grues boek werd ook (als eerst Noors non-fictie werk ooit) genomineerd voor de Nordisk råds litteraturpris. De jury schreef o.a. het volgende:

Met de genre-aanduiding “En levnetsbeskrivelse” [“Een levensbeschrijving”] trekt Grue een literair-historische lijn van vroegere biografische vormen naar de hedendaagse levensbeschrijving. Jeg lever et liv som ligner deres maakt deel uit van een grotere memoirestrend in de hedendaagse literatuur en is expliciet geïnspireerd door Maggie Nelsons The Argonauts, een boek dat zowel verwijst naar de tradionele biografie maar die ook overstijgt doordat het zijn eigen vorm creëert op het snijpunt van autobiografie en essay, van levensbeschrijving en sociale theorie. De ondubbelzinnige omarming van het non-fictie lezerscontact laat ook ruimte voor een bevrijdend rechttoe rechtaan aanspreken van de lezer. Jeg lever et liv som ligner deres laat heel concrete ervaringen moeiteloos het uitgangspunt vormen voor geavanceerde denkpistes die niet minder literair worden gemaakt door het feit dat ze af en toe de vorm van een argument aannemen.

Jan Grue, Ik leef eenzelfde leven als het jouwe, vertaald door Wouter De Jong, Zaandam (Uitgeverij Oevers), 2021  ISBN 978-94-9206-852-1 

Nog iets over de titel:

Jeg lever et liv som ligner deres luidt, letterlijk vertaald, “Ik leid een leven dat op dat van jullie lijkt”:

Når blir mengden og størrelsen på utfordringene store nok til at en virkelig kan snakke om et annerledes liv – selv om det også ligner andres? (Jostein Gripsrud)

laat zich alleen vertalen als

Wanneer worden de verzameling en de omvang van de uitdagingen groot genoeg om echt over een ander leven te spreken – ook al lijkt het ook op dat van iemand anders?

De Engelse titel is een letterlijke vertaling van de Noorse; de Franse en de Nederlandse geven ook een interpretatie van de tekst van het boek.

Terug naar Startpagina