CC BY-SA 4.0
Morten A. Strøksnes werd in 1965 geboren in Kirkenes en woont in Oslo. Hij is ideeënhistoricus, journalist, fotograaf en auteur. Na zijn studie in Oslo en Cambridge trad Strøksnes in dienst bij Morgenbladet, waar hij tot 2004 werkte als redacteur en journalist. Hij heeft sindsdien rapporten, essays, portretten en recensies geschreven voor de meeste grote Noorse kranten en tijdschriften, en was columnist voor Stavanger Aftenblad, Bergens Tidende, Nordlys en Adresseavisen.
Strøksnes ontving verschillende onderscheidingen voor zijn journalistiek werk:
Språkprisen 2011
Bokbloggerprisen 2015
Brageprisen 2015
Kritikerprisen 2015
Petter Dass-medaljen 2016
Reine-Ord prisen 2016
Wissensbuch des Jahres 2017
The Edward Stanford Travel Writing Award 2018
Ik heb er altijd al op uit willen trekken en nieuwe oorden ontdekken, maar ik schrijf niet om te reizen. Ik ben niet zo dol op lange reizen. Nee, ik ben op reis om te schrijven. De beste verhalen zijn vaak te vinden in door conflicten geteisterde gebieden. Als iemand naar dat soort plaatsen trekt, moet het iemand zoals ik zijn. Iemand die namens anderen over de ervaringen kan schrijven. (abcnyheter.no, 27.10. 2012)
zegt hij zelf.
Tot zijn publicaties in boekvorm behoren o.a. Hva skjer i Nord-Norge? (2006), Et mord i Kongo (2010; genomineerd voor de Bragepris) en Tequiladagbøkene (2012; over een reis door de Mexicaanse Sierra Madre). Havboka (2015) werd een internationaal succes. Het is ook in het Nederlands vertaald.
In Havboka (2015) focust Morten A. Strøksnes op een aantal dingen die de Noren nauw aan het hart liggen: de visvangst, de zee, de natuur, het avontuur, de zelfredzaamheid… Niet verwonderlijk dat het boek erg enthousiaste recensies kreeg. Een selectie daaruit is te vinden op de binnenflap van de cover:
( met “melken” wordt “merken” bedoeld natuurlijk)
Dat het o.a. over haaien gaat, maakt de Noorse ondertitel al duidelijk, in de Nederlandse vertaling verwijst ook de titel zelf al naar die diersoort.
De Groenlandse haai is een (belangrijk) onderwerp in Havboka, maar zoals uit de citaten hierboven blijkt, zeker niet het enige.
Verteller Morten A. Strøksnes en zijn goede vriend Hugo Aasjord zijn de twee centrale figuren. Hugo (bizar kenmerk: overgeven kan hij niet) woont op het kleine Lofoteneiland Skrova, is kunstschilder en houdt zich ook bezig met renovatie. Samen vatten ze het plan op om een “håkjerring” (Nederlandse naam: “Groenlandse haai”) te vangen. Ze hebben er nog nooit
(wikipedia CC BY-SA 4.0 Hemming1952)
een gezien, laat staan gevangen.
De grootste ontdekkingen wachten ons in de zee. Daar duiken voortdurend nieuwe levensvormen op waarvan we tot voor kort het bestaan niet hadden kunnen bevroeden (…) En wie beseft eigenlijk dat er in de diepe geulen en troggen van de Vestfjord Groenlandse haaien zwemmen, een haai die tot een meter of acht lang kan worden en twaalfhonderd kilo kan wegen? (vertaling Paula Stevens).
Een gemakkelijke klus wordt het zeker niet, zeker wanneer je maar met zijn tweetjes bent en je met een kleine boot op zee waagt:
Op wat voor en idiote, moordende missie hebben we ons begeven? (vertaling Paula Stevens)
Het loopt dus niet van een leien dakje wanneer ze uiteindelijk beet hebben, ontsnapt de haai finaal toch − niet dat dat op zichzelf veel uitmaakt.
Naast de beschrijving van hun “visavonturen” weidt Strøksnes – zoals hierboven al aangegeven – uit over de meest diverse onderwerpen, die voor het allergrootste deel één kenmerk gemeen hebben: de zee en alles wat daarbij hoort. Onder meer de volgende onderwerpen passeren daarbij de revue:
► Hugo’s (voor een deel straffe) verhalen
► de geschiedenis van de vuurtoren van Skrova
► Strøksnes’ dromen
► de Carta Marina van Olav Magnus, waarop allerlei zeemonsters afgebeeld staan:
(een aantal vergrote details van de kaart vind je hier.)
► de organisatie van het “fest for VM i skreifiske” (“wereldkampioenschap kabeljauwvissen”) waar het er nogal baldadig aan toe kan gaan.
► plankton: de opsomming van al de vormen die het kan aannemen begint met
snøkrystaller, månelandingsfartøy, orgelpiper, eifeltårn, frihetsgudinner, kommunikasjonssatellitter, fyrverkeri (sneeuwkristallen, maanlanders, orgelpijpen, Eiffeltorens, vrijheidsgodinnen, communicatiesatellieten, vuurwerk — vertaling Paula Stevens)
en eindigt een goede halve bladzijde later met
livmorer, piggete kjønnsorganer, sædceller, hjerner og fyllepenner (baarmoeders, stekelige geslachtsorganen , zaadcellen, hersens en vulpennen — vertaling Paula Stevens)
► teloorgegane visbedrijven
► sprookjesverzamelaar Peter Christen Asbjørnsens werk als mariene bioloog
► leven elders in het universum (de uitzondering die de regel bevestigt)
en natuurlijk ook de ecologische ramp die de zee als onderdeel van de aarde bedreigt. Strøksnes heeft het in dat verband over “den sjette masseutryddelsen” (“de zesde massale uitroeiing”), die zich aan het voltrekken is: plasticvervuiling en overbevissing zijn twee van de voornaamste boosdoeners. De voetnoten achterin in het boek geven het betoog een wetenschappelijke achtergrond.
De Noorse tekst bevat een heleboel woorden die naar allerlei zeebewoners verwijzen en verder heel wat dialectwoorden die de lokale vissers gebruiken wanneer ze het over het weer, vissoorten en vistechnieken hebben:
Torsk, uer, sei og kveite, med jukse, line, vad og garn, men det morsomste fisket han har vært med på, var etter størje.
Kabeljauw, roodbaars, koolvis en heilbot, met handlijn, beug, zegen of net; maar het leukst vond hij het vissen op tonijn (vertaling Paula Stevens)
Det ser ut til at alle typer produkter ble registrert: råfisk, saltfisk, tørrfisk (i ulike kvaliteter), lever (ubehandlet, spritkonservert eller dampet), produsert som centrifugetran, varmpresstran, surtran, ind. presstran
Het ziet ernaar uit dat alle soorten producten werden geregistreerd: verse vis, gezouten vis, gedroogde vis (in verschillende kwaliteiten), lever (onbehandeld, geconserveerd in alcohol of gestoomd) verwerkt tot levertraan (gecentrifugeerd, gestoomd, gefermenteerd) (vertaling Paula Stevens)
Lulofs’ woordenboek biedt vaak een uitkomst, maar niet altijd… Een podcast waarin Paula Stevens het heeft over “de kunst van het vertalen” vind je hier
Voor Havboka kreeg Strøksnes in 2015 in de categorie “sakprosa” zowel de Bragepris als de Kritikerpris en daarnaast ook de Bokbloggerpris in de open categorie:
Op een meesterlijke manier verweeft Strøksnes vuurtoren- en kustgeschiedenis, ideeën- en literatuurgeschiedenis met zowel droomafbeeldingen als poëtische beschrijvingen van water en zee, en herinnert ons aan onze zee van hoop met al het leven, en onze gemeenschappelijke oorsprong. (Bragepris)
Zelf zei Strøksnes over het succes van zijn boek:
Ik denk dat het is omdat het een aanstekelijk enthousiasme voor de oceaan en het zeeleven overbrengt, dat het de lezer een gevoel van verbondenheid geeft. De meeste mensen in Noorwegen hebben, direct of indirect, een relatie met de zee, maar als volk zijn we waarschijnlijk behoorlijk vervreemd geraakt van de zee. Havboka blaast misschien nieuw leven in de relatie die de individuele lezer heeft met zijn oude vlam de zee, ze kunnen hun eigen ervaringen in het boek verwerken. Het boek laat zien dat het niet de olie is die de echte rijkdom van de zee uitmaakt. (bok365, 13.04.2016)
Morten A. Strøksnes, Haaienkoorts — De kunst van het vangen van een grote haai in een rubberbootje op de Noorse Zee, vertaald door Paula Stevens, Amsterdam/Antwerpen (Atlas Contact), 2016 ISBN 978-90-450-3301-3
Tequiladagbøkene ***½ (2012) is Strøksnes’ relaas van zijn meer dan drie maanden lange reis door de Sierra Madre in Mexico:
Ik ben hiernaartoe gekomen vanwege de Noorse avonturier, ontdekkingsreiziger, fotograaf, natuuronderzoeker en etnograaf Carl Lumholtz (1851-1922) [die] in 1909 en 1910 kriskras door de Mexicaanse Sierra Madre trok.
► Carl Lumholtz werd geboren in 1851 en groeide op in Fåberg, ten noorden van Lillehammer. Hij stierf in 1922 aan tuberculose tijdens een verblijf in een kuuroord in Saranac Lake, in het noorden van de staat New York.
► Lumholtz publiceerde verschillende boeken gebaseerd op studies van de culturen en gebruiken van inheemse volkeren in Mexico, Australië en Borneo.
► In 1904 was hij medeoprichter en lid van The Explorers Club, een organisatie die zich nog steeds inzet voor het bevorderen van het onderzoek van de aarde en de ruimte.
► In de Verenigde Staten, en in de gebieden die Lumholtz onderzocht, werd hij een gerespecteerd man. In Noorwegen werd hij enigszins overschaduwd door onze poolhelden. (Rogalands Avis, 07.11.2012)
De Sierra Madre is een gebied waar nog veel te ontdekken valt:
De kale, meedogenloze natuur zit toch vol leven, van algen tot kevers en andere insecten, reptielen, slangen, knaagdieren, vleermuizen, duiven, mussen, haviken, gieren, konijnen, poema’s, wilde schapen en antilopen die enorm lang zonder water kunnen. Veel van de planten zijn nog niet geclassificeerd, en sommige groeien alleen hier.
Strøksnes begint aan zijn reis in de zuidelijke Amerikaanse staat Arizona en steekt dan de grens over. Met wisselende begeleiders zal hij een aantal stammen bezoeken die hun oorspronkelijke cultuur nog bewaard hebben. Zo hebben bijvoorbeeld de Rarámuri vijfhonderd jaar van kolonisatie, bekering, mijnbouw, houtkap en de toestroom van Mexicaanse boeren en veeboeren doorstaan en zijn ze hardlopers die ’s werelds toonaangevende professionele ultralopers overtreffen. Zijn gids tijdens het bezoek was de bekende ultraloper Micah True, die “Caballo Blanco” als bijnaam had. In 1993 kwam True in contact met de Rarámuri lopers uit Chihuahua, Mexico en in 2003 besloot hij voor hen een race te organiseren die hen zou helpen hun cultuur en hardlooptraditie te behouden. De eerste Copper Canyon Ultra Marathon vond plaats op 23 maart 2003.
De Huicholen zijn een indianenstam die nog leeft zoals hij dat altijd heeft gedaan: in een intens symbolisch en metafysisch universum dat de sjamanen naar beste vermogen proberen te reguleren. Hun hoofdstad Teakáta is een van de hoofddoelen van Strøksnes’ reis door de Sierra Madre: met zijn vele tempels wordt het beschouwd met de nodige moeilijkheden gepaard gaat. Bij de Huicholen maakt Strøksnes ook kennis met het gebruik van “peyote”, een psychoptropische, hallucinogene cactus:
Strøksnes verwijst in zijn relaas herhaaldelijk naar Lumholz en citeert ook uit diens boeken, maar hij heeft het ook over een andere Noorse ontdekkingsreiziger die in hetzelfde gebied actief was: Helge Ingstad (1898-2001). Hij is vooral bekend omdat hij samen met zijn vrouw Anne Stine Ingstad in 1960 in L’Anse aux Meadows op het Canadese eiland Newfoundland restanten vond van een nederzetting, die na jarenlang onderzoek van Noordse origine bleek te zijn: de opgravingen kwamen overeen met vondsten uit de Vikingtijd die gedaan waren in Groenland en IJsland. Het is tot op heden de enige Noord-Amerikaanse archeologische vondst (behalve die op Groenland) waarvan bewezen is dat het een Vikingnederzetting is.
misschien had hij lessen getrokken uit zijn expeditie naar de Sierra Madre.
Ook de beruchte Belgische koning Leopold II wordt door Strøksnes vermeld als de man die van Congo zijn persoonlijk bezit maakte en op die manier een van de rijkste mannen ter wereld werd. Zijn zus Charlotte was getrouwd met de door Europa gesteunde keizer Maximiliaan van Mexico-Habsburg, die uiteindelijk door tegenstanders van zijn bewind geëxecuteerd werd.
Strøksnes’ reis eindigt in Mexico City, waar hij voor de zoveelste keer tijdens zijn reis geconfronteerd wordt met de desastreuze impact van de drugskartels op het leven van alledag. Een voorproefje daarvan had hij al in Arizona gekregen toen hij daar het reservaat van de Tohomo’s bezocht:
De Tohono’s waren erg betrokken bij een grootschalige smokkel van mensen en drugs uit Mexico, en van wapens in de omgekeerde richting. Tien tot twaalf criminele bendes afkomstig uit Los Angeles en Mexico hebben zich in het reservaat gevestigd. Er is veel onderling geweld. (…) De smokkelmaffia’s runnen een miljardenindustrie en voeren een wapenwedloop met de Border Patrol. Als de Amerikanen een hek van vijf meter hoog bouwen, maakt iemand aan de andere kant van de grens een ladder van vijf meter lang.
maar de volle omvang van het probleem wordt pas duidelijk in de net over de grens met de V.S. gelegen Mexicaanse stad Ciudad Juárez:
De moordhoofdstad van de wereld. Alcohol blies de stad honderd jaar geleden nieuw leven in, drugs verstikken haar nu. De daders worden nooit gepakt. Honderd mensen zijn mogelijk getuige geweest van de moorden. Het gebeurt nooit dat iemand zich iets interessants herinnert. Wie getuigt, pleegt als het ware zelfmoord. (…) De dood heeft in Juárez elk gevoel voor orde en proportie verloren. De bendes en kartels hebben geen erecode meer. Niets is taboe, zelfs het doden van vrouwen en kinderen niet.
Mexico herinnert me er voortdurend aan dat elke samenleving kwetsbaar is en dat pluspunten die we als vanzelfsprekend beschouwen, niet altijd vanzelfsprekend zijn.
schrijft Strøksnes.
De houding van de overheid getuigt vaak van struisvogelpolitiek:
De Mexicaanse autoriteiten beweren dat de situatie onder controle is. Maar dat doen ze altijd. Om toeristen niet af te schrikken ontkennen ze routinematig dat er een probleem is,. Ze gebruiken dezelfde mediastrategie als het over het geweld in de drugsoorlog gaat. Er gebeurt iets vreselijks. Er ontstaan veel geruchten over wat er echt gebeurd is. De politie of de media komen niets te weten. Dan, na een tijdje, ontkennen de autoriteiten dat er iets gebeurd is.
Illustratief voor de onmacht die onder de bevolking heerst is het voorstel van de beweging opgericht door de dichter Javier Sicilias wiens zoon vermoord is door de drugkartels: hij wil een soort vredesakkoord met de drugskartels sluiten. De oorlog ertegen kan niet gewonnen worden en daarom wil hij ze overtuigen om ten minste de burgers te sparen…
NORLA (Engelse naam: Norwegian Literature Abroad: het promotiekanaal voor de Noorse literatuur in het buitenland) omschreef Tequiladagbøkene zo:
This unique and ambitious work follows the footsteps of Norwegian explorer Carl Lumholtz (1851-1922) who was world-famous in his time for his expeditions to Australia, Mexico, and Borneo. Strøksnes follows the explorer around the world, from Lumholtz’ home in Lillehammer to distant rainforests, deserts, and mountains. These journeys are accompanied by extensive, pioneering research in the archives around the world. Strøksnes not only reveals Lumholtz’ life and society in all its splendor, savagery, and violence; he also uses Lumholtz’ era as a dark reflection of our own time – and all of its crises.
De tekst komt persoonlijk en emotioneel van toon over, geeft blijk van grote kennis op vele gebieden en toont ontmoetingen met mensen en culturen die fascineren. (…) Het “dagboek” beweegt zich dynamisch in tijd en ruimte, waardoor een historisch perspectief ontstaat dat helemaal teruggaat tot de tijd van de conquistadores, maar het zijn de eigen reisobservaties van de auteur die de tekst voortstuwen (…) Daarnaast bevat de tekst aanschouwelijke natuurbeschrijvingen, treffende portretten, weelderige beelden van de Indiaanse culturen die de auteur onderweg leert kennen.
schreef Steinar Sivertsen (Stavanger Aftenblad, 02.01.2013)
En ten slotte nog twee “gewone” lezers aan het woord laten. Ingun Kleppan (Kleppanova.blogspot.com, 31.07.2016) was bijzonder enthousiast:
Een fantastisch boek, waar ik echt van heb genoten. Een onvergetelijk boek! Een echte aanrader! Zoveel cultuur, verhalen en feiten.
En ook bij Anita Ness (Artemisias Verden, 12.06.2016) viel het boek erg in de smaak:
Morten A. Strøksnes schrijft erg goed, en hij is op zijn best (…) als hij beschrijft wat hij beleeft samen met degenen die hij onderweg tegenkomt, welke gedachten en gevoelens hij krijgt, wat hij ziet, wat hij doet. (…) alles samen genomen is dit een ongelooflijk fascinerend boek, een reisverslag van het soort dat ik graag lees. Boordevol informatie, ervaringen, overwegingen, beschrijvingen van prachtige wilde natuur, mensen, grotere steden en kleine dorpjes.
Morten R. Strøksnes, Tequila-dagbøkene, Oslo (Kagge Forlag), 2012 ISBN 978-82-489-1255-2
Terug naar startpagina
Noorse auteurs in vertaling 